Ίαν Πήαρς (Iain Pears) : «Το πορτρέτο. Η εκδίκηση είναι τέχνη» (The portrait. Vengeance is an art)

Χήθκλιφ

Όμορφο Νιάτο



Τίτλος: Το πορτρέτο. Η εκδίκηση είναι τέχνη
Πρωτότυπος τίτλος: The portrait. Vengeance is an art
Συγγραφέας: Ίαν Πήαρς (Iain Pears)
Μετάφραση: Παλμύρα Ισμυρίδου
Εκδόσεις: Άγρα
Έτος έκδοσης: 2007
Έτος πρώτης έκδοσης: 2005
Διαστάσεις: 21 x 12
Αριθμός σελίδων: 232
ISBN: 978-960-325-697-7



Στα 1912 ο επιφανής κριτικός Τέχνης Ουίλιαμ Νάισμυθ καταφθάνει στο απόκρημνο και αφιλόξενο νησί Ουάτ της Βορειοδυτικής Γαλλίας· εκεί ζει απομονωμένος τα τελευταία τέσσερα χρόνια ο παλιός του φίλος και άλλοτε ανερχόμενος ζωγράφος, Χένρυ Μακ Άλπαϊν. Τα αίτια της απομάκρυνσης του τελευταίου από τους καλλιτεχνικούς κύκλους του Λονδίνου και της επαγγελματικής απόσυρσης του - τη στιγμή που βρισκόταν στο μεσουράνημα της καριέρας του, παραμένουν γριφώδη. Τέσσερα χρόνια μετά η περιέργεια του κριτικού για απαντήσεις μεταμφιέζεται σε επιθυμία να ποζάρει για την φιλοτέχνηση της προσωπογραφίας του, παρέχοντας στην επίσκεψη του ένα αποδεκτό πρόσχημα. Οι δυο άντρες παίρνουν τις θέσεις που τους αντιστοιχούν και η αυλαία υψώνεται. Ζωγράφος και μοντέλο - ο πρώτος χειμαρρώδης και ενεργητικός, ο δεύτερος παθητικός και σκιώδης. Η δουλειά στο προσχέδιο του πίνακα αρχίζει και μαζί ξεκινά η κατάδυση στο τρικυμιώδες παρελθόν της σχέσης τους...


Από τις πρώτες λέξεις που απευθύνει στον απρόσκλητο επισκέπτη αντιλαμβανόμαστε την υποφώσκουσα εχθρότητα κάτω από την γαλήνια επιφάνεια· ένα μύχιο αρνητικό συναίσθημα που τα χρόνια της απομόνωσης δεν στάθηκαν ικανά να κατευνάσουν· υποδαυλισμένο τώρα από την νέα επαφή, εκλύει ηλεκτρισμένη ένταση, τόσο δυσάρεστα αισθητή που προκαλεί αμηχανία. Σε τι οφείλεται; Για ποιες πράξεις τον καθιστά υπόλογο; Ο ζωγράφος δεν βιάζεται να μας οδηγήσει εκεί· έχει άλλωστε ένα πορτρέτο να ολοκληρώσει ενώ η διαδικασία απαιτεί τις αναμνήσεις με τα συναισθήματα που αναζωπυρώνουν, όσο τα πινέλα και τις μπογιές.

Έτσι, ο αναγνώστης έχει μόλις επιβιβαστεί στο «τρενάκι του φόβου» που ξέφρενο ξεκινά μια κούρσα προς τα αχανή σκοτάδια της ψυχής όπου καιροφυλακτούν προδοσίες απάτες και θανάσιμες παγίδες.

Καθώς το χέρι του εμφυσά ζωή στο πορτρέτο, ο Χένρυ αναθυμάται στιγμές της ζωής του δίπλα στον Ουίλιαμ. Την αρχή της γνωριμίας τους - δυο νέοι που ανάμεσα τους παρεμβάλλεται ήδη μια άβυσσος διαφορετικών καταβολών και εμπειριών. Φέρνει στο νου του πόσο μαγεμένος υπήρξε από εκείνον τον άνδρα με το λαμπρό πνεύμα, τις απροσμέτρητες γνώσεις και την ηθική ακεραιότητα που επέλεξε να τον τιμήσει με την φιλία του. Ο ίδιος, ένας ακατέργαστος νεαρός από την Γλασκώβη, δίχως κοινωνικές δεξιότητες, με οδηγό του το πάθος για την ζωγραφική και το ταλέντο, όχι απλώς προσέλκυσε το ενδιαφέρον του πνευματώδη, καταξιωμένου τεχνοκριτικού - που ο λόγος του ισοδυναμούσε με νόμο, κέρδισε επιπλέον την εκτίμηση και τον σεβασμό του... Ήταν όμως πράγματι έτσι;

Στην πορεία της αναδρομής, μας αποκαλύπτονται οι λόγοι που τον ώθησαν να εγκαταλείψει την Αγγλία και το κοσμικό Λονδίνο αφήνοντας πίσω μια επιτυχημένη καριέρα ως καταξιωμένος προσωπογράφος. Η βασανιστική ανάγκη του να απεκδυθεί εκείνη την νοθευμένη Τέχνη υποκριτικού εξωραϊσμού για την οποία οι εύποροι πελάτες του πλήρωναν αδρά, όμως αργά και σταθερά έσβηνε όποια φλόγα δημιουργικότητας υπήρχε ακόμη μέσα του και ο διάπυρος πόθος να αναζητήσει στην απομόνωση μία Τέχνη περισσότερο έντιμη, αποκαθαρμένη από κάθε τι επίπλαστο. Εκεί λοιπόν, στο άγριο τοπίο του βραχώδους νησιού, ανάμεσα στους τραχείς κατοίκους του, διάγοντας πλέον κι ο ίδιος μία ασκητική ζωή πολύ διαφορετική από την κάποτε τρυφηλή καθημερινότητα του, κατορθώνει να έρθει σε επαφή με την σκοτεινή πλευρά του, την γνήσια καλλιτεχνική που μέχρι τότε κατέπνιγε κάτω από σωρούς καλογυαλισμένων πορτρέτων κοσμικών κυριών.




Εικόνες θανάτου ζώνουν την αφήγηση σε αυτό το σημείο· ο ζωγράφος έλκεται από αυτές, τον μαγνητίζουν, θέλει να τις αναπαραστήσει στον καμβά του. Επιθυμεί να συλλάβει την ουσία του· την σήψη αλλά και την γαλήνη του, μεταπλάθοντας τες μέσα από την μεταμορφωτική ματιά του δημιουργού σε ένα ζοφερό έργο Τέχνης. Πετυχαίνει έτσι να ζωγραφίσει αυθεντικούς πίνακες που επιτέλους του προσφέρουν την ικανοποίηση που αποζητούσε, αποτελώντας έκφραση και όχι ανάθεση.

Βιώνοντας αυτή την δημιουργική αναγέννηση, απαλλαγμένος από την διαβρωτική επίδραση του παλιού του μέντορα, έχοντας βρει το προσωπικό του ύφος, αρχίζει να διαμορφώνει την ιδέα ενός έργου που νιώθει πως είναι προορισμένο να αποτελέσει το αριστούργημα του. Κάποτε είχε ζωγραφίσει ένα εξιδανικευμένο πορτρέτο του Ουίλιαμ, το άφησε όμως ημιτελές αφού συνειδητοποίησε την ανεντιμότητα εκείνης της ωραιοποιημένης απεικόνισης. Τώρα λαχταρά να αποκαταστήσει την αλήθεια με μια απόδοση που θα αντανακλά πιστά την προσωπικότητα του σπουδαίου άνδρα και θα αποτελεί τμήμα ενός τρίπτυχου. «Ο κριτικός όπως ήταν. Όπως είναι. Όπως θα είναι».

Ενόσω η ανασκόπηση του παρελθόντος προχωρά, η «παρούσα» συνύπαρξη των δύο προσώπων γίνεται όλο και πιο τεταμένη ενώ η αγωνία κλιμακώνεται καθώς έρχεται στο φως ο δογματικός και αδυσώπητος χαρακτήρας του Νάισμυθ· η αδίστακτη χρήση της παντοδυναμίας του για δικές του φιλοδοξίες και ο ασυνείδητος τρόπος με τον οποίο διαχειρίστηκε την επιρροή που ασκούσε, κατακρημνίζοντας καριέρες και καταστρέφοντας ζωές.


«Σηκώνεις το δάχτυλο σου και μια φήμη γεννιέται, κουνάς το κεφάλι και οι ελπίδες που χρόνια αναπτύσσονταν και καλλιεργούνταν στα ατελιέ, ελπίδες που αντιπροσώπευαν απεγνωσμένους πόθους, καταβαραθρώνονται για πάντα.»

«Εν ονόματι της τέχνης φέρθηκες άσπλαχνα, εν ονόματι της προστασίας της υπήρξες εμπαθής. Άφησες πίσω σου έναν άνθρωπο άδειο, γιατί του στέρησες τα όνειρα και του έδειξες αυτό που πραγματικά ήταν. Ο κριτικός σαν καθρέφτης, αντικειμενικός, ανελέητος, αλλά οδυνηρά ειλικρινής.»



Γλώσσα με γυμνή αιχμή· βελούδινα λόγια που μαστιγώνουν με δηλητηριώδεις απόηχους και υπόγεια ένταση που κοχλάζει κάτω από μια γυάλινη μάσκα απαθούς σαρκασμού. Ο ζωγράφος, άλλοτε οργίλος, άλλοτε ευμενής, μόνιμα σκωπτικός με πικρή ειρωνεία και συγκαλυμμένη περιφρόνηση να χρωματίζουν το ύφος του, υφαίνει έναν περίτεχνο, αδιόρατο ιστό αποκαλύψεων ενώ παράλληλα προσπαθεί να αιχμαλωτίσει και να αποτυπώσει στον καμβά την αληθινή όψη του ανθρώπου πίσω από την προσωπίδα των χαρακτηριστικών. Κάθε καυστική παρατήρηση μετατρέπεται σε πινελιά που υπογραμμίζει την σκληρότητα και μορφοποιεί την εσωτερική μοχθηρία. Κάθε στρώση χρώματος που προστίθεται στο έργο αφαιρεί και μία φλούδα λαμπερής επιφάνειας από το ίδιο το μοντέλο ώσπου να αποκαλυφθεί η εσωτερική του σήψη.


«Λοιπόν πώς σου φαίνεται; Δες τον εαυτό σου όπως είναι. Βλέπεις άραγε τον ψυχρό τόνο που πρόσθεσα γύρω από τα μάτια σου; Τη σκληρή έκφραση του στόματος, το αντιπροσωπευτικό ενός ιδιοτελούς χαρακτήρα πιγούνι; Ελπίζω να παρατήρησες ότι το φόντο είναι ολωσδιόλου σκοτεινό, αφού οι άλλοι δεν υπάρχουν για σένα στον κόσμο»



Ο συγγραφέας, έχοντας εργαστεί ως ιστορικός Τέχνης, αντλεί υλικό από την εμπειρογνωμοσύνη του και μας προσφέρει την ανατομία δύο ανθρώπινων συμβόλων: του ζωγράφου και του τεχνοκρίτη (των οποίων ο ίδιος συνιστά έναν παράξενο συγκερασμό) διεισδύοντας παράλληλα στην εύθραυστα συμβιωτική τους σχέση και στις λεπτές, επικίνδυνες ισορροπίες που την συντηρούν. Τα ονόματα των προσώπων ελάχιστη σημασία έχουν αφού ως αδιαμφισβήτητη πρωταγωνίστρια προβάλλει αυτή καθ' εαυτήν η ιδιότητα τους και κατ' επέκταση η κριτική και η Τέχνη εν γένει. Και η εκδίκηση... φυσικά.



Iain Pears​

«Είναι φρικτό να σε εξευτελίζουν έτσι βάναυσα δημοσίως. Εσύ, βεβαίως, δεν το γνωρίζεις εσύ εξαπολύεις επιθέσεις, δεν τις υφίστασαι, ενώ ουδέποτε έγινες στόχος. Είναι θαρρώ, ενδιαφέρων ο τρόπος που αντιδρά το μυαλό, προηγείται η δυσπιστία, ακολουθούμενη από την επιθυμία να αποστρέψεις το βλέμμα, η οποία, ωστόσο, πολύ εύκολα υποχωρεί μπροστά στην ισχυρή πίεση να διαβαστεί το κείμενο μέχρι τέλους. Εν συνεχεία έπεται η μάχη για να διατηρήσεις την ψυχραιμία σου, να μην πτοηθείς, ενώ σιγά σιγά, συνειδητοποιείς ότι η άμυνά σου καταρρέει. Ο πανικός φουντώνει καθώς σε κατακλύζουν οι λέξεις, η μια μεταφορά μετά την άλλη, η μια προσβολή μετά την άλλη...

Κι ύστερα, έρχεται το μίσος. Η τυφλή αλλά απολύτως ανίσχυρη αποστροφή για τον άνθρωπο που βλέπει αυτό το πράγμα με τόσο παγερή αδιαφορία. Βλέπεις το πώς η αναισθησία βαφτίζεται οξυδέρκεια, η βλακεία εξυπνάδα και η αναλγησία εφήμερη ψυχαγωγία για τον αναγνώστη...»



«Ενοχλητικά» ερωτήματα αιωρούνται ανεκλάλητα κατακλύζοντας την σκέψη και απαιτούν την προσοχή μας· Πόση αντικειμενικότητα επιδέχεται η Τέχνη; Μπορεί στ' αλήθεια να αξιολογηθεί; Ποια η σχέση της με την κριτική; Είναι δυνατόν να υπάρξει πραγματικά αποστασιοποιημένος και αμερόληπτος κριτής ικανός να διακρίνει και να αποφανθεί τι είναι αριστούργημα και τι ανάξιο λόγου; Και τελικά δικαιούται να κρίνει την δημιουργία κάποιος ο οποίος δεν δύναται να δημιουργήσει ο ίδιος;


«Για μια σύντομη χρονική περίοδο, πραγματικά δεν με ενδιέφερε η γνώμη των άλλων. Κι αυτό είναι ο ζωγράφος. Ένας άνθρωπος που προσεύχεται με το χρωστήρα του, κάτι που ο τεχνοκρίτης δεν μπορεί ούτε να το κάνει ούτε να το καταλάβει.»


Μια περιπλάνηση στους σκοτεινούς διαδρόμους της ψυχής ενός τυραννισμένου καλλιτέχνη και στα φαντάσματα του παρελθόντος που κατοικοεδρεύουν εκεί στοιχειώνοντας την μνήμη και την ζωή του. Ένα διεισδυτικό ψυχογράφημα υπό μορφή θρίλερ σαβανωμένο με μακάβρια, σκοτεινή ατμόσφαιρα όπου πλανώνται το μυστήριο και οι υπαινιγμοί μέχρι το συναρπαστικό σαρδόνιο φινάλε.

Ο ζωγράφος - αφηγητής αποδύεται περιπαθώς σε έναν πυρετώδη δραματικό μονόλογο ενώ ο κριτικός παραμένει αφανής, δίχως δική του φωνή. Τις αντιδράσεις και τα λόγια του πληροφορούμαστε έμμεσα, από τα σχόλια και τις απαντήσεις του ζωγράφου. Η τεχνική του μονολόγου ρίχνει μια απόκοσμη, απειλητική σκιά προσδίδοντας στο περιεχόμενο ανησυχητικό χαρακτήρα, ενώ οι πλούσιες εναλλαγές διάθεσης, εποχών και σκηνικού, οι ολοζώντανες περιγραφές προσώπων και καταστάσεων και πάνω από όλα η μαεστρία του συγγραφέα και η γοητεία της γραφής του μας παρασύρουν σε έναν αναγνωστικό στροβιλισμό δίχως να αφήνουν στιγμή το κείμενο να ολισθήσει προς την ανία ή να φανεί άνευρο και στατικό. Μικρό σε έκταση μα πλούσιο, πολυεπίπεδο και άκρως απολαυστικό - διαβάζεται σχεδόν με μια ανάσα
 
Last edited:
Χήθκλιφ καλή αρχή στις παρουσιάσεις σου!!!

Διάβασα με προσοχή την όμορφη αυτή παρουσίαση και μου άρεσε πολύ...
Ο συγγραφέας καταπιάνεται όπως καταλαβαίνω με θέματα τα οποία τα βρίσκω άκρως ενδιαφέροντα και προκλητικά!

Η απομόνωση του καλλιτέχνη, η κατά παραγγελία "τέχνη", οι κριτικοί κλπ κλο...

Επίσης αυτο που με τραβάει είναι η κατά μέτωπο συγκρουση ενός δημιουργού με έναν κριτικό τέχνης, με φόντο το έργο του πρώτου...
Μπήκε ήδη στα προς ανάγνωση!!!

ΥΓ: Περιμένουμε κι άλλες παρουσιάσεις σου, για να μην τελειώσουν ποτέ τα αδιάβαστα!!!!:))))
 

Χήθκλιφ

Όμορφο Νιάτο
Δε Κιντ σε ευχαριστώ πολύ!! Έχεις μεγάλη υπομονή αν κατάφερες να την διαβάσεις και μάλιστα προσεκτικά, εγώ την διάβασα αφού την ανάρτησα και δεινοπάθησα... Χρειάζεται ψαλίδισμα και θα το υποστεί. Πάντως το βιβλίο είναι πραγματικά συναρπαστικό!

Το ιδιαίτερο σε όλα αυτά που θίγει και τα οποία σωστά σημειώνεις, είναι πως ο ίδιος ο συγγραφέας - δημιουργός είναι επιπλέον κριτικός Τέχνης, διαθέτει λοιπόν και τις δύο ιδιότητες κάτι που βρίσκω εξαιρετικά ενδιαφέρον.
 
Αν δεν κάνω λάθος και ο Σάμπατο στο "Τούνελ" κάπου θίγει το θέμα με τους κριτικούς, λέγοντας πως ο κριτικός θεωρει την δουλειά του υψηλό λειτούργημα αλλά όταν ο ίδιος αρχισει να δημιουργεί τότε θεωρει τους κριτικούς τέχνης απλώς ανθρωπάκια που δεν καταλαβαίνουν απο τέχνη!!!
 

Ο καλλιτέχνης και ο τεχνοκριτικός!
Μέσα από τις σελίδες αυτού του βιβλίου γνωρίζουμε τον Χένρι Μακ Αλπάιν μέσα από ένα χειμαρρώδη ουσιαστικά μονόλογο. Έναν ταλαντούχο ζωγράφο ο οποίος στο απόγειο της καριέρας του αποφάσισε να απομονωθεί σε ένα νησάκι της Βρετάνης κάπου στις αρχές του 20ου αιώνα. Εκεί μόνος πλέον, σε ένα αφιλόξενο περιβάλλον με περίεργους κατοίκους ο Χένρι θα ανακαλύψει τον πραγματικό "καλλιτεχνικό" του εαυτό και παράλληλα θα εμβαθύνει στην ουσία της τέχνης όπως πότε άλλοτε δεν είχε καταφέρει να κάνει...

Όμως υπάρχει μια εκκρεμότητα ακόμα για τον ζωγράφο! Να φιλοτεχνήσει το πορτρέτο του παλιού του φίλου και διακεκριμένου κριτικού τέχνης Ουίλιαμ Νάισμυθ. Εκεί στο μικρό και απομακρυσμένο νησάκι ο Χένρι βάζοντας απέναντι του - μεταφορικά και κυριολεκτικά - τον Νάισμυθ θα ετοιμαστεί για το magnum opus της καλλιτεχνικής του καριέρας.
Όσο λοιπόν προχωράει το πορτρέτο του κριτικού μαθαίνουμε από τον Χένρι όλη την ιστορία πίσω από την απομόνωση του αλλά και όλη την ιστορία που συνδέει τους δύο ανθρώπους. Ο ζωγράφος οδηγεί σιγά σιγά τον τεχνοκριτικό στην κόλαση όμως ο δρόμος είναι μακρύς και η πορεία βασανιστική...

Ο Ίαν Πήαρς φτιάχνοντας μια σκοτεινή ιστορία εκδίκησης μας μιλάει για την σχέση δημιουργού - κριτή. Για τις αποστάσεις που υπάρχουν ανάμεσα σε μια δημιουργία και σε ένα σχόλιο αλλά και στην τόσο αλληλεξαρτημένης σχέση τους. Επίσης οι προβληματισμοί που δημιουργούνται και κατακλύζουν είναι έντονοι. Ποια είναι η αληθινή τέχνη; Ποια η καλή και θεόπνευστη; Μπορεί ένας κριτής να είναι αντικειμενικός και αν ναι, σε ποιο βαθμό;
Εν κατακλείδι, ο ο Χένρι Μακ Αλπάιν είναι μια βασανισμένη ψυχή και μέσα από τον σπαρακτικό μονόλογο του αξίζει να το γνωρίσουμε αλλά και να μάθουμε τα πιο ενδόμυχα μυστικά του...

Πρώτη δημοσίευση Goodreads 13/3/2019
 
Top