Μενέλαος Λουντέμης....ο άνθρωπος, ο συγγραφέας....

Μενέλαος Λουντέμης, κατά κόσμον Δημήτρης Βαλασιάδης ή Μπαλάσογλου ήταν το μοναδικό αγόρι από τα πέντε παιδιά του Γρηγόρη Μπαλάσογλου (που με την εγκατάσταση του στην Ελλάδα έγινε Βαλασιάδης) και της Δόμνας Τσουφλίδη. Μετά τη μικρασιατική καταστροφή, η οικογένειά του περιπλανήθηκε αρκετά, μέχρι να εγκατασταθεί το 1923 στο χωριό Εξαπλάτανος της Έδεσσας.Η οικογένειά του ήταν εύπορη, αλλά έχασε τα πάντα στον Μεγάλο Ξεριζωμό. Έτσι, ο νεαρός Δημήτρης αναγκάστηκε από τα νεανικά του χρόνια να εργαστεί σκληρά ως λαντζέρης, λούστρος, ψάλτης, δάσκαλος και επιστάτης στα έργα του Γαλλικού Ποταμού (Λουδίας). Από τον ποταμό Λουδία εμπνεύστηκε το φιλολογικό του ψευδώνυμο Λουντέμης. Η στράτευσή του στην Αριστερά και η πολιτική δράση μέσα από τις γραμμές του ΚΚΕ του στοίχισε την αποβολή του απ' όλα τα γυμνάσια της χώρας.

Στα ελληνικά γράμματα εμφανίσθηκε πολύ νωρίς, το 1927, με δημοσιεύσεις ποιημάτων του σε εφημερίδες της Έδεσσας. Το 1930 ποιήματα και διηγήματά του δημοσιεύτηκαν στο λογοτεχνικό περιοδικό «Νέα Εστία», ενώ το 1934 υπογράφει για πρώτη φορά ως Μενέλαος Λουντέμης στο διήγημά του «Μια νύχτα με πολλά φώτα κάτω από μια πόλη με πολλά αστέρια».

Έπειτα από μια οδύσσεια μετακινήσεων, ο Λουντέμης θα έλθει στην Αθήνα και θα γνωριστεί με αριστερούς διανοούμενους, οι οποίοι σύχναζαν στη λέσχη «αν Σουσί» της οδού Πατησίων. Καθοριστική ήταν η γνωριμία του με τους διακεκριμένους ομοτέχνους του Κώστα Βάρναλη, Άγγελο Σικελιανό και Μιλτιάδη Μαλακάση. Ο τελευταίος θα τον βοηθήσει να βρει δουλειά ως βιβλιοθηκάριος στην «Αθηναϊκή Λέσχη» και να ανασάνει οικονομικά.

Την ίδια εποχή αναπτύσσει στενή φιλία με τον καθηγητή της Φιλοσοφικής Δημήτρη Βέη, ο οποίος θα τον δεχθεί ως ακροατή στις παραδόσεις του, αφού ο Λουντέμης δεν μπορούσε να εγγραφεί στη Φιλοσοφική, καθώς δεν είχε τελειώσει το γυμνάσιο, λόγω των πολιτικών του περιπετειών και της οικονομικής του ανέχειας. Το 1938 ήταν ήδη φτασμένος συγγραφέας και τιμήθηκε με το Μέγα Κρατικό Βραβείο Πεζογραφίας για τη συλλογή διηγημάτων του «Τα πλοία δεν άραξαν».

Στην κατοχή οργανώθηκε στο ΕΑΜ και διετέλεσε γραμματέας της οργάνωσης διανοουμένων. Κατά τον εμφύλιο συλλαμβάνεται για τα αριστερά του φρονήματα, δικάζεται για εσχάτη προδοσία και καταδικάζεται σε θάνατο, ποινή που δεν εκτελέστηκε ποτέ. Αντ' αυτού, εξορίζεται σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στη Μακρόνησο και στον Άη Στράτη, μαζί με το Θεοδωράκη και τον Ρίτσο (ο οποίος έχει γράψει ένα ποίημα αφιερωμένο στον Μενέλαο).

Το 1956 τον μετέφεραν στην Αθήνα από τον τόπο εξορίας του για να δικαστεί, επειδή, σύμφωνα με το κατηγορητήριο, στο βιβλίο του «Βουρκωμένες μέρες» αναφέρονται «….προπαρασκευαστικές πράξεις εσχάτης προδοσίας….». Στη δίκη που έγινε με τον εμφυλιοπολεμικό νόμο 509/47, οι μάρτυρες υποστήριξαν ότι το βιβλίο του «προπαγανδίζει τας πολιτικάς του ιδέας, θίγει την έννοια του κράτους, κλονίζει την εμπιστοσύνη του λαού στη Δικαιοσύνη, καλλιεργεί το μίσος».

Αφού διαβάστηκε το κατηγορητήριο ερωτώμενος από τον πρόεδρο περί της ενοχής του απαντά: «Ναι, Γι’ αυτό και αισθάνομαι φταίχτης που δεν έγραψα είμαι ένοχος. Όχι όμως γι’ αυτά που έγραψα, αλλά γι’ αυτά που δεν έγραψα και ακριβώς γιατί δεν τα έγραψα. Κατηγορούμαι ότι έγραψα για τους απλούς ανθρώπους, για τους ανθρώπους του μόχθου, για τους φτωχούς. Μα για ποιους έπρεπε να γράψω; Εγώ αυτούς γνώρισα, αυτούς αγάπησα, μαζί τους μοιράστηκα και τις χαρές και τις πίκρες μου. Δίπλα τους γεύτηκα κι εγώ την πίκρα της εκμετάλλευσης και της κοινωνικής αδικίας και ήταν οι μόνοι που μου συμπαραστάθηκαν.όσα έπρεπε να γράψω γι’ αυτούς»

Επιφανείς πνευματικές προσωπικότητες έσπευσαν να τον υπερασπιστούν (Άγις Θέρος, Γιώργος Θεοτοκάς, Κώστας Βάρναλης, Στράτης Δούκας, Ασημάκης Πανσέληνος, Κώστας Κοτζιάς), υποστηρίζοντας ότι το βιβλίο του «είναι ένα εξαιρετικό έργο, γεμάτο αγάπη για τον άνθρωπο και πίστη στην πορεία του προς το μέλλον». Απολογούμενος, ο Λουντέμης δέχτηκε παρέμβαση του προέδρου, ο οποίος του είπε πως «αν πράγματι νιώθεις στοργή για το παιδί και τη γυναίκα σου, θα 'πρεπε να 'χεις κάνει δήλωση αποκήρυξης του ΚΚΕ». Και η απάντηση του Λουντέμη: «Χρειάστηκαν εκατομμύρια χρόνια για να γίνουν τα τέσσερα πόδια δύο. Δεν θα τα κάνω πάλι τέσσερα εγώ».

Αποφασίζω να πεθάνω στα ξένα! 

Ακούω μηνύματα. Φωνές απ’ την Ελλάδα. Ελληνικά καλέσματα. “Έλα! Ο επαναπατρισμός σου είναι ελεύθερος”. Μα εγώ ρωτώ: Ο επαναπατρισμός μου ναι είναι ελεύθερος. Εγώ όμως θα είμαι ελεύθερος μετά τον επαναπατρισμό μου; Ένας αγαπητός μου φίλος μου τηλεφώνησε. “Έχεις το κλειδί της πατρίδας στο χέρι σου! Άνοιξε και μπες”. Μα εγώ θέλω ν’ ανοίξω την πόρτα της πατρίδας μου μ’ ελληνικό χέρι, ενώ η επίσημη δήλωση είναι κάπως θολή.  Τέλος πάντων, τι μου προσφέρουν, ιθαγένεια ή επαναπατρισμό; “Επαναπατρισμόν” μου απαντούν “χωρίς Ιθαγένεια”. Και τότε αποφασίζω να πεθάνω στα ξένα!
Γιατί νάρθω στην Ελλάδα. Για ν’ ανεβοκατεβαίνω τις σκάλες των υπηρεσιών ζητιανεύοντας πατρίδα. Η πικρή μου εμπειρία με προφύλαξε από τέτοιες ταπεινώσεις. Είμαι πολύ άρρωστος, πολύ κουρασμένος και προ πάντων πάρα πολύ κακοπαθημένος για να παίξω εθελοντικά την κωμωδία του Δημοσίου κινδύνου. Προτιμώ να ζήσω εκπατρισμένος και ελεύθερος παρά επαναπατρισμένος και επιτηρούμενος.
Είμαι πικραμένος αφάνταστα για τη μεταχείριση των αρχών απέναντί μου. Μα είναι απελπιστικό. Η Ελλάδα που γεννήθηκε για να προσφέρει την ελευθερία στους άλλους ν’ αρνείται να την προσφέρει στα παιδιά της.
Η πατρίδα μας από φριχτά ολισθήματα, λάθη και προδοσίες άλλων, μπήκε στον κυκλώνα μιας αληθινής τραγωδίας. Και να γιατί σαστίζω. Πώς σε μια τόσο μεγάλη Ελλάδα δεν μπορούν να χωρέσουν στον κόρφο της μερικές χιλιάδες ορφανεμένα της παιδιά.
Δεν ξέρω τι με περιμένει στο μέλλον. Αύριο ξαναμπαίνω στο Νοσηλευτήριο, πολύ μακριά από το Βουκουρέστι και δε θα μπορώ να λέω πια τα παράπονά μου στον αγαπημένο μου Ελληνικό Τύπο. Έτσι λυπούμαι που δεν θα μπορέσω να εξοφλήσω ούτε ένα από τα χρέη μου. Περιορίζομαι μόνο ν’ απευθύνω τις ολόθερμες ευχαριστίες μου που με τόση γενναιοφροσύνη και ανθρωπιά μου συμπαραστάθηκαν στον ανέλπιδο αγώνα μου.
Σφίγγω με αγάπη στο στήθος μου την παλλόμενη ελληνική καρδιά του Κέβιν Άντριους.
Χαιρετώ όλους όσοι με σκέπτονται και με καρτερούν. 
ΜΕΝΕΛΑΟΣ ΛΟΥΝΤΕΜΗΣ
εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, 11/4/1975 
ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΚΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΛΑΜΠΡΑΚΗ 

Στη λογοτεχνία του Λουντέμη δεσπόζει η τάση του να στρέφεται εξ' ολοκλήρου γύρω από ένα κεντρικό πρόσωπο - αφηγητή, που ανήκει στους περιθωριακούς τύπους των καταπιεσμένων κοινωνικά στρωμάτων και το οποίο μας δίνει την προσωπική του οπτική της μοναξιάς, του ανεκπλήρωτου του έρωτα και της δυστυχίας του κόσμου. Μέρος της κριτικής (Ζήρας) του καταλογίζει τεχνικές και εκφραστικές ατέλειες, στρατευμένο ύφος που αποβαίνει σε βάρος της οικονομίας της, αφήγησης, αλλά αναγνωρίζει τον λυρικό του οίστρο. Κάποιοι άλλοι θεωρούν το έργο του απολύτως ξεπερασμένο σήμερα, καθώς αναφέρεται σ' ένα κόσμο που δεν υπάρχει πια.

Ο Μενέλαος Λουντέμης άφησε πίσω του πνευματική κληρονομιά περίπου σαρανταπέντε βιβλίων, που τον καθιστούν έναν από τους πολυγραφότερους έλληνες συγγραφείς και μια κόρη, τη Μυρτώ.

Και κάποια λίγα προσωπικά αγαπημένα αποσπάσματα από το πλούσιο έργο του.

Καληνύχτα ζωή

Αγαπώ θα πει εγώ αγαπώ… Το τι κάνει ο άλλος είναι δική του δουλειά.
 
Θηρίο τον λένε τον άνθρωπο. Κολοκύθια. Ποιο θηρίο, μωρέ; Έχει το θεριό μαχαίρια; Φκιάνει σκοτώστρες και τουφεκάει; Θηρίο… Βρισιά για τα θεριά!
 
Στον έρωτα μήπως όλες οι φορές που αγαπούμε δεν είναι πρώτες;
 
Τίποτα δεν είναι γλυκύτερο στον κόσμο από λίγη πικρή ζωή.
 
“Άμα τον πόνο σου τον μοιράζεσαι μ’ άλλους -λένε- λιγοστεύει”. Μπορεί. Ίσως. Μα την πείνα σου μ’ όσους και να την μοιραστείς δε θα χορτάσεις.
 
Καλύτερα να μην έχει κανείς φτερά παρά να ’χει και να του τα ματώνουν.

Τότε που κυνηγουσα τους ανεμους


Η αγάπη είναι σαν το νερό που τρέχει... τρέχει... ασυλλόγιστα στους γκρεμούς, που δε διαλέγει αυλάκι, δε ρωτά τα λουλούδια που ποτίζει, ούτε και τα χαλίκια που κατρακυλά. Δε ρωτά τίποτα, μόνο τρέχει. Να πεις "όχι" στην αγάπη είναι σαν να κατσουφιάζεις μπροστά σ' ένα λουλούδι που ετοιμάζεται ν' ανοίξει. Σαν να βρίζεις το φως που σου έδειξε τον κόσμο".

Κάτω από το πευκάκι ο κόσμος γίνεται απέραντος.
Σωπαίνουν όλες οι φωνές που είχες μέσα σου. Γίνεται ησυχία. Οι ιδέες που βουίζουν μεσ' στ' αυτιά σου....τα παράπονα που φουσκώνουν το στήθος σου...Οι έγνοιες που χουν εκεί μέσα την φωλιά τους...Όλα πέφτουν στο νερό, σκορπούνε, χάνονται. Ακουμπάς στη ρίζα,αντίκρυ στην πεντάμορφη πόλη. Ύστερα κλείνεις την πόλη όξω απ' τα μάτια σου, και φέρνεις στη θέση της ένα κήπο. Δάσος οι νερατζιές...και το παγκάκι ολομόναχο κάτω από μια νερατζιά. Είναι τα μάτια της λαμπερά και σε λούζουν. Κείνη λέει τ'ονομά σου πολλές φορές. Ακουμπάει το χέρι της στην άκρη των μαλλιών σου -έτσι. Κι εσύ ο νιώθεις -το χέρι της!- το νιώθεις να κοκκινίζεις απ'την ντροπή. Τόσο όμορφο, τόσο ντροπαλό χέρι...πάει, δεν είναι πια να ξαναγίνει.
Ύστερα κάτι γίνεται κι όλα σταματούν... Οι νερατζιές απόμειναν σκυφτές από πάνω μας...Το φιλί της μοσχοβολούσε νιότη!... Αλίκη...Τ'ονομά σου έμεινε στα χείλη μου σαν το κλαδάκι της βραδυνής μας νερατζίας.Το κρατώ και μοσχοβολά ο κόσμος.
Τάρα (αγάπη μου...αγάπη μου..), τώρα ζηλεύω το παγκάκι που ακουμπούσε το φουστάνι σου...Και ζηλεύω και τον εαυτό μου που ήταν εκεί και το 'δε.... Αλίκη.. θέλω να πω ένα τραγούδι και φοβάμαι μην καεί το στόμα μου.

Μα βλέπεις, η αγάπη είναι ανήμερο θεριό που τρώει την ζωή μας....Μα μόλις φύγει καταλαβαίνουμε ότι αυτή ήταν η ζωή μας.

Η αγάπη είναι μεγάλη όταν την περιμένουμε ή όταν την χάνουμε. Οταν την έχουμε μας ξεφεύγει. Χάνουμε την αίσθηση της. Και την ξαναποκτούμε μόνο ότν την χάσουμε. Κοίταξε να ζήσεις την αγάπη που έχασες. Να χαρείς την αγάπη που περιμένεις. Καν'την τραγούδια,ξενύχτια. Καν'την βιβλία, αταξίες. Μόνο μην την μοιρολογάς.Είναι σαν να την βρίζεις.Σαν να τη κλεινεις τον δρόμο να ξανάρθει.

Οι κερασιές θα ανθίσουν και φέτος

-Έχουμε την ανάγκη της, γι' αυτό δεν έρχεται. Σ' αυτόν τον παραστρατημένο κόσμο μας λείπει ακριβώς εκείνο που θέλουμε.
-Μας λείπει, γι'αυτό το θέλουμε! Αν είχαμε όσα θέλαμε τι θα μας έλειπε; Κι αν δεν μας έλειπε τίποτα, τι θα επιθυμούσαμε; Και τι αξία θα είχε η ζωή χωρίς πεθυμιές; Όχι, να μου απαντήσεις!

Αγαπητέ μου φίλε, αλλοίμονο στον άνθρωπο που δεν απότυχε ποτέ. Κλάψ' τον! Πάρε όλα τα έργα. Δίπλα στα πολύ μεγάλα υπάρχουν τα πολύ μικρά. Και να το ξέρετε: Τα μεγάλα υπάρχουν χάρη στα μικρά. Μια μεγάλη αποτυχία φέρνει μια μεγαλύτερη επιτυχία. Ποτέ όμως η μεγάλη επιτυχία δε φέρνει μια μεγαλύτερη. Άμα πετύχαινε ο άνθρωπος στην πρώτη εξόρμηση, δε θα 'κανε δεύτερη. Η δόξα είναι μια κορυφή που για να την ανέβεις πρέπει πρώτα να κατέβεις.

Η πρώτη κραυγή του ανθρώπου είναι κλάμα. Από εκεί και πέρα οι άνθρωποι ή παραμένουν άνθρωποι και κλαίνε ή γίνονται τέρατα και κάνουν τους άλλους να κλαίνε.
(Τα αποσπάσματα φυσικά θα μπορούσαν να είναι άπειρα αλλά καλύτερα να αφήσουμε το έργο του να μιλήσει από μόνο του.Επίσης δεν αναφέρω καθόλου την ποιητική του πορεία διότι υπάρχει αντίστοιχο νήμα.)
 
Last edited:
Σόφκι, πάλι με συγκινείς. διάβασα το "Ενα παιδί μετράει τ άστρα" στην εφηβική μου ηλικία (ευτυχώς τα βιβλία δεν είχαν απαγορευθεί) μεσα στον εμφύλιο -συμμοριτοπόλεμο τον λέγαμε- και μου άνοιξε κυριολεκτικά τα μάτια για τα βαθύτερα αίτιά του. Δεν διάβασα άλλο δεν άντεχα...
 
Πραγματικα δεν μπορειται να φανταστειτε ποσο μα ποσο χαρουμενη με κανετε που σας αρεσε!!!!!!Φεγγαραδα για κάποιον λόγο πιστεύω πως θα σου άρεσαν τα θυμωμένα στάχυα...
Φαρε εκτος απο το γουικι χρησιμοποίησα και δυό άλλες σελίδες τις οποίες όμως δεν σημείωσα πουθενά τον συνδεσμο αλλα μοπώ να το ξαναβρω αν θέλετε..... Τα αποσπάσματα απο τα βιβλία του είναι από το προσωπικό μου αρχείο.Ηθελα να γράψω και άλλα πράγματα που ηταν κυρίως για την δράση του και την εξορία του αλλά θα άλλαζε νόημα μετα....
 
Αστο, Σόιφκι, εκεί που είναι χιλιάδε καις άνθρωποι αγωνίστηκαν για τις ιδέες τους, συγγραφέας Λουντέμης είναι 'ενας και γι αυτή του την ιδιότητα θα μείνει στη μνήμη μας. ΄δε νομίζεις?
 
Εγω προσωπικα εκτιμώ τον οποιοδηποτε αγωνιστηκε για αυτα που πιστευε,ειτε εγω συμφωνω με την ιδεολογια του ειτε οχι....Αυτο τον ανεβαζει πολυ στα ματια του,ποσο μαλλον αν και το υπολοιπο εργο που εχει κανει στην ζωη του το εκτιμω ιδιαιτερως.Μακαρι να μπορουσαμε να τιμησουμε ολους οσους τοσο αδικα βασανιστηκαν αλλα αυτο ειναι εξαιρετικα δυσκολο...
 
Η μόνη μου επαφή με τον Λουντέμη-και ψιλοντρέπομαι γι' αυτό-είναι τ' αποσπάσματα από το "Ένα παιδί μετράει τ' άστρα" στο γυμνάσιο. Ξεκίνησα το "Οι κερασιές θ' ανθίσουν και φέτος" και μ' έχει εντυπωσιάσει. Είναι σα να ψυχογραφεί τον χώρο, ανεπιτήδευτα ποιητικός και οι προβληματισμοί των ηρώων του με κάνουν να ταυτίζομαι σε μερικά σημεία.
 
Ναι πολυ ωραιο και αυτο το βιβλιο του!!!Παντως Γαια στο γυμνασιο ειχε και αποσπασμα απο το Συννεφιαζει...Εκεινο με τον μικρο Σουκρη αν το θυμασαι
 
Δε θυμάμαι καθόλου. Δεν μ' έλεγες προσεκτική, απλά τυχαίνει να θυμάμαι το παιδί, επειδή η αδερφή μου έκλαιγε διαβάζοντάς το :Ρ
 
Σόφκι μπράβο για την συζήτηση που ξεκίνησες. Χαίρομαι που συναντάω άλλον έναν άνθρωπο που έχει την ίδια αγάπη με μένα, τον Λουντέμη. Επειδή στο διαδίκτυο και, γενικά, ακόμα και σε εγκυκλοπαίδειες υπάρχουν πολλές ανακρίβειες στο βιογραφικό του, σου προτείνω να διαβάσεις το Ο δικός μας Μενέλαος Λουντέμης, του Φώτη Σιούμπουραεκδόσεις Δωρικός. Θα το βρεις εξαιρετικά ενδιαφέρον. Επίσης στο youtube υπάρχει ένα αφιέρωμα του Δαβίδ Ναχμία που πρόβαλλε η ΕΡΤ, που σίγουρα θα σου αρέσει.
 
Οι άνθρωποι που φέρανε τη καταχνιά
στο αριστερό περιοδικό "Ελευθέρα Γράμματα" που κυκλοφορούσε χωρίς συνέπεια λόγω των διώξεων την περίοδο 1945-1951. Όποιος ξέρει ας μας φωτίσει αν είναι απόσπασμα από μυθιστόρημα του ίδιου ή διηγηματική μορφή της ίδιας ιστορίας.
 
Αν και δεν φαίνεται πολύ καλά το κείμενο, νομίζω πως, ναι, είναι απόσπασμα από το διήγημα του Λουντέμη Αυτοί που φέρανε την καταχνιά. Είναι το πρώτο κατά σειρά στη συλλογή διηγημάτων με τον ομώνυμο τίτλο :)
 
Last edited by a moderator:
Χριστοφορε εγω για καποιον λογο ψηφιζω τα Θυμωμενα Σταχυα........Αν και νομιζω πως αντικειμενικα το οδος Αβυσσου ειναι πιο εντονο συναισθηματικα...
 
Σωστή η παρατήρηση, σεβαστή η... ψήφος σου και άκρως δελεαστική ώστε να πιάσω επιτέλους και αυτό το βιβλίο του Λουντέμη.
Ναι ναι είμαι απαράδεκτος!!Αναμείνατε τις εντυπώσεις μου... (και θέλω να πιστεύω σύντομα)
 
Εχω και εγω ακομα πολλα να διαβασω μην ανησυχεις....Παντως αν σου αρεσει η γραφη του να το διαβασεις!!!!!!!!!!
 

Φαροφύλακας

Υποθετικός Σοφέρ
Προσωπικό λέσχης
Εγώ πάλι, ασχέτως πόσο μου άρεσε, μόνο μια πολύ θλιμμένη φατσούλα θα έβαζα δίπλα από το βιβλίο αυτό. :ωιμέ:
 
Top