Ο Πλάτων, η γραφή και οι υπολογιστές

Διαβάζω ένα βιβλίο που το βρίσκω εξαιρετικό και πολύ αποκαλυπτικό, με τον τίτλο Προφορικότητα και Εγγραμματοσύνη του Γουόλτερ Ονγκ (Walter Ong). Είναι ένα θεωρητικό βιβλίο που μελετάει τι ακριβώς σημαίνει ο όρος «προφορικός πολιτισμός» σε αντίθεση με τον «εγγράμματο πολιτισμό".

Ο όρος «προφορικός» αναφέρεται σε εκείνος τους πολιτισμούς που δεν έχουν γνωρίσει καθόλου τη γραφή και που η επικοινωνία τους βασίζεται αποκλειστικά στον προφορικό λόγο. Ο Ονγκ, παρόλο που δηλώνει ότι είναι εξαιρετικά δύσκολο να φανταστούμε πώς μπορεί να λειτουργούσε ένας προφορικός πολιτισμός, κάνει μια προσπάθεια να μας εξηγήσει τις διαφορές ενός τέτοιου πολιτισμού από τον δικό μας και πραγματικά είναι μια πολύ παραστατική, επιτυχής και άκρως ενδιαφέρουσα προσπάθεια.

Το ενδιαφέρον βρίσκεται στο γεγονός ότι η παρουσία της γραφής στη ζωή μας αλλάζει εντελώς τη στάση μας στη ζωή, με λίγα λόγια η γραφή μας κάνει να αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο και την πραγματικότητα που μας περιβάλλει διαφορετικά. Φυσικά, στο βιβλίο όλα αυτά δεν διατυπώνονται απλώς, αλλά εξηγούνται και τεκμηριώνονται με πολλά και ενδιαφέροντα παραδείγματα.

Ένα κεφάλαιο του βιβλίου που είναι πραγματικά αποκαλυπτικό έχει τον τίτλο «Ο Πλάτων, η γραφή και οι υπολογιστές» και το περιεχόμενό του με εξέπληξε τόσο πολύ, που θεώρησα ότι πρέπει να το μοιραστούμε. Αντιγράφω την αρχή του:

«Οι περισσότεροι άνθρωποι εκπλήσσσονται και μερικοί απελπίζονται μαθαίνοντας ότι στον Φαίδρο (274-7) και στην Έβδομη Επιστολή του ο Πλάτων διατυπώνει για τη γραφή τις ίδιες ουσιαστικά αντιρρήσεις με αυτές που σήμερα συνήθως διατυπώνονται για τους υπολογιστές.

Η γραφή, λέει ο Σωκράτης στον πλατωνικό Φαίδρο, είναι απάνθρωπη και προσποιείται πως θεμελιώνει έξω από το μυαλό ό,τι στην πραγματικότητα υπάρχει μόνο στο μυαλό. Είναι ένα πράγμα, ένα κατασκευασμένο προϊόν. Τα ίδια βέβαια λέγονται και κατά των υπολογιστών. Ο πλατωνικός Σωκράτης υποστηρίζει ότι η γραφή καταστρέφει τη μνήμη. Αυτοί που χρησιμοποιούν τη γραφή θα χάσουν τη μνήμη τους, υποκαθιστώντας με κάποιο εξωτερικό εφόδιο ό,τι στερούνται σε εσωτερικά εφόδια. Η γραφή εξασθενίζει το μυαλό. Σήμερα, γονείς και άλλοι φοβούνται ότι οι υπολογιστές τσέπης αντικαθιστούν με ένα εξωτερικό εφόδιο το εσωτερικό εφόδιο που θα έπρεπε να αποτελούν οι απομνημονευμένοι πίνακες της προπαίδειας. Οι υπολογιστές εξασθενίζουν το μυαλό, στερώντας του την εργασία που το διατηρεί ισχυρό.

Τρίτον, ένα κείμενο είναι κάτι που δεν μπορεί βασικά να ανταποκριθεί. Αν ρωτήσεις κάποιον να δικαιολογήσει τη γνώμη του, μπορεί να πάρεις μια εξήγηση. Αν ρωτήσεις ένα κείμενο, δεν παίρνεις παρά τις ίδιες, συχνά βλακώδεις, λέξεις που προκάλεσαν την αρχική σου ερώτηση. Στη σύγχρονη κριτική των υπολογιστών, η ίδια αντίρρηση διατυπώνεται ως «σκουπίδια μπαίνουν, σκουπίδια βγαίνουν».

Τέταρτον, σε συμφωνία με την αγωνιστική νοοτροπία των προφορικών πολιτισμών, ο πλατωνικός Σωκράτης αντιτίθεται στη γραφή και επειδή ο γραπτός λόγος δεν μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του όπως μπορεί να κάνει ο προφορικός: η πραγματική ομιλία και σκέψη υπάρχουν πάντα ουσιαστικά σε ένα πλαίσιο δούναι και λαβείν ανάμεσα σε πραγματικούς ανθρώπους. Η γραφή είναι παθητική, έξω από το πλαίσιο αυτό , σε έναν αφύσικο, μη πραγματικό κόσμο. Το ίδιο και οι υπολογιστές».


Αυτά, λοιπόν, δια στόματος Σωκράτη. Όσο για τον παραλληλισμό γραφής – υπολογιστών που κάνει ο Ονγκ είναι για μένα πολύ εύστοχος και μας κάνει να δούμε την τάση του ανθρώπου να αντιστέκεται αυθόρμητα σε κάθε δραματική αλλαγή που απειλεί να ανατρέψει την καθημερινότητά του.
 
Δεν το περίμενα αυτό από τον Σωκράτη! :)
Είναι πολύ ενδιαφέρον θέμα, πράγματι. Ειδικά ο παραλληλισμός. Και πως η έλευση του χρόνου αλλοιώνει ή και αλλάζει τη θεώρηση των πραγμάτων.
Ποτέ δε θα φανταζόμουν ότι η γραφή θα είχε πολέμιους. Αναρωτιέμαι τι θα γνωρίζαμε για τον Σωκράτη χωρίς αυτή. Τελικά το καινούριο κερδίζει σχεδόν πάντα, μέχρι που παλιώνει τελικά και αλλάζει τη μορφή του κόσμου. Έχει την καλή και την κακή του πλευρά και μάλλον είναι αδύνατο να εκτιμήσουμε την αντίθετη εκδοχή (π.χ. πως θα ήταν η σύγχρονη ζωή χωρίς υπολογιστές; ).
Το θλιβερό είναι ότι ο άνθρωπος δεν έχει διδαχτεί έναν τρόπο να αφομοιώνει τις αλλαγές και να κάνει σωστή χρήση τους (ο Σωκράτης δεν είχε μιλήσει γι' αυτό το θέμα; ). Τόσες χιλιετηρίδες ιστορίας, πολιτισμού, εξέλιξης κι ουδεμία ωριμότης! Τι θλιβερό!
 

Αντέρωτας

Ξωτικό του Φωτός
Προσωπικό λέσχης
Με μια πρώτη ματιά, το παράδειγμα μας φέρνει την εξής εικόνα: ο Σωκράτης έχει μεγαλώσει σε μια προφορική κοινωνία, ξαφνικά εμφανίζεται η γραφή, και ως συντηρητικός και ρομαντικός, την αντιμετωπίζει με σκεπτικισμό και δυσπιστία.

Ομως δεν εγινε έτσι. Η γραφή υπήρχε ήδη αιώνες πριν τον Σωκράτη, δεν εμφανίστηκε ξαφνικά ως κάτι καινούργιο για το οποίο μπορεί να εκφέρει άποψη. Γεννήθηκε μέσα σε αυτό.

Επομένως ο Σωκράτης δεν μπορεί να συγκριθεί με ένα τεχνοφοβικό που ξαφνικά βλέπει να εμφανίζονται οι υπολογιστές, δεν ξέρει τί είναι και φαντάζεται κάθε κακό.

Το point του Σωκράτη είναι αυτό...
No written instructions for an art can yield results clear or certain, Socrates states, but rather can only remind those that already know what writing is about. Furthermore, writings are silent; they cannot speak, answer questions, or come to their own defense.
...δηλαδή μόνο και μόνο μια επισήμανση των αδυναμιων της γραφής (όπως άλλωστε έχει οποιοδήποτε σύστημα), και όχι εν γένει απόρριψη της γραφής (στα πλαίσια κάποιου συντηρητισμού ή φοβίας)
 
Το point του Σωκράτη είναι αυτό...

...δηλαδή μόνο και μόνο μια επισήμανση των αδυναμιων της γραφής (όπως άλλωστε έχει οποιοδήποτε σύστημα), και όχι εν γένει απόρριψη της γραφής (στα πλαίσια κάποιου συντηρητισμού ή φοβίας)
Μα ο Φαίδρος υπάρχει στο ίντερνετ. Αν διαβάσεις από το 274 και κάτω, θα δεις από μόνος σου πώς μιλάει για τη γραφή.
 

Φαροφύλακας

Υποθετικός Σοφέρ
Προσωπικό λέσχης
η στο ότι δεν υπάρχει εποχή χωρίς κάποιον μπάρμπα που να γκρινιάζει γιατί παλιά ήταν καλύτερα :)
Αυτό είναι και το λέω κάθε φορά..

Μικρός άκουγα να απαξιώνουν την δική μου γενιά και μας κατηγορούσαν πως λέγαμε πολύ το "μαλάκα".. σήμερα ακούω την δική μου γενιά να απαξιώνει την νέα γενιά και να την κατηγορεί πως λέει συνεχώς "μαλάκα"..

Η νέα γενιά είναι πάνω-κάτω ό,τι η προηγούμενη αν και ελαφρώς βελτιωμένη —αφού ζούμε σε πιο ευήμερα χρόνια—.
 
Ο ONG J. WALTER ορθά επισημαίνει ότι αυτά είναι λόγια του Σωκράτη κατά τα γραφόμενα του Πλάτωνος πάντα.

Δεν έχω διαβάσει το βιβλίο του Walter να δω πως ακριβώς το θέτει, αλλά μπορώ να σας πω από έγκυρη πηγή γιατί είναι σωστό αυτό που λέει, παρ᾽ όλα αυτά το προδίδει και η συνέχεια της συζήτησης όταν απαντάει πλέον ο Φαίδρος, απλά αν ένα βιβλίο δεν έχει σωστά σχόλια μπορεί να παραπλανηθείς.

Εχει σημασία να διαβάσουμε το κείμενο από την αρχή διότι έτσι θα καταλάβουμε ότι ο Σωκράτης διηγείται έναν μύθο. Να το βρείτε σε καλή μετάφραση όμως.

Λοιπόν, όταν τελειώνει ο Σωκράτης να μιλάει, απαντάει ο Φαίδρος και του λέει:

ΑΡΧ.
ΦΑΙ. Ὦ Σώκρατες, ῥᾀδίως σὺ Αἰγυπτίους καὶ ὁποδαπούς, ἄν ἐθέλῃς, λόγους ποιεῖς.

ΜΕΤ.
ΦΑΙ. Σωκράτη, εύκολα συ πλάθεις ιστορίες αιγυπτιακές και απ᾽ όποια άλλη χώρα θέλεις.

Μήπως υποψιάζεστε ήδη γιατί έχει δίκιο o Walter;

Πάμε να δούμε το σχόλιο που ρίχνει άπλετο φως σε αυτήν την παρανόηση. Ένα από τα βιβλία του Φαίδρου που έχω, είναι αρχαίο κείμενο, μετάφραση και σχόλια του Ιωάννου Ν. Θεοδωρακόπουλου, του γνωστού παλιού Ακαδημαϊκού.

Σας μεταφέρω το σχόλιο που κάνει πάνω στο θέμα στο κάτω μέρος του βιβλίου.

1, Πάντως όπως παραδίδεται εδώ στο Φαίδρο ο αιγυπτιακός αυτός μύθος είναι προσωπική δημιουργία του Πλάτωνος, με αφορμή μόνο την αιγυπτιακή παράδοση. Τούτο ακριβώς προκύπτει και από την παρατήρηση του Φαίδρου προς το Σωκράτη: <<Σωκράτη, εύκολα συ πλάθεις ιστορίες αιγυπτιακές και απ᾽ όποια άλλη χώρα θέλεις.>>. Η μομφή εναντίον του εφευρέτου της γραφής, του Θεύθ, θα ήταν πράγμα ασύλληπτο για έναν Αιγύπτιο, γιατί το κύρος της παράδοσης στη Αίγυπτο ήταν ακλόνητο. Η αμφιβολία για την αξία της γραφής ήταν δυνατόν να γεννηθεί μόνον στους Έλληνες, γιατί μόνο αυτοί είχαν την δύναμη να αναθεωρούν και να κρίνουν την παράδοση. Για να καταλάβουμε το βάθος του μύθου για την αξία της γραφής, πρέπει να συνδέσουμε το μύθο αυτόν με ό,τι είπε στο Σόλωνα ο Αιγύπτιος ιερέας : <<Ὦ Σόλων, Σόλων, Ἕλληνες ἀεὶ παῖδες ἐστε , γἐρων δὲ ῞Ελλην οὐκ ἔστιν. Ἀκούσας οὖν, πῶς τἰ τοῦτο λέγεις; φάναι. Νέοι ἐστὲ, εἰπεῖν, τὰς ψυχὰς πάντες, οὐδεμίαν γὰρ ἐν αύταῖς ἔχετε δι᾽ ἀρχαίαν ἀκοήν παλαιὰν δόξαν οὐδὲ μάθημα χρόνῳ πολιὸν οὐδέν>>, (Τίμαιος, 22b). Από το ένα μέρος λοιπον είναι η αρχαιότητα των Αιγυπτίων και από το άλλο η νεότητα των Ελλήνων, απ᾽ αυτήν την αιώνια νεότητα των Ελλήνων ήταν δυνατόν να γεννηθεί η αμφιβολία για το απόλυτο κύρος του γραπτού λόγου. Επίσης τη γραφή δεν την εφεύρε στους Έλληνες κανείς θεός, όπως ο Απόλλων το στίχο ή το κιθαρίζειν. Η γραφή είναι στους Έλληνες ξενόφερτη, από κάποιον Φοίνικα. Εξάλλου οι Έλληνες που ανάπτυξαν κάθε μορφή λόγου, αυτοί που είδαν και τον κόσμο όλον ως λόγο, ήταν και οι μόνοι ενδεδειγμένοι να διαστείλουν την αξία του γραπτού από την αξία του προφορικού λόγου.

Πηγή : ΠΛΑΤΩΝΟΣ "ΦΑΙΔΡΟΣ" (ΑΘΗΝΑΙ 1971) Ιωάννου Ν. Θεοδωρακόπουλου - Καθηγητού του Πανεπιστημίου - Ακαδημαϊκού



Υ.Σ. Ο λόγος που πήρα την απόφαση να το ψάξω ήταν ότι δεν μπορούσα να πιστέψω ότι οι "Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης" θα κυκλοφορούσαν βιβλίο με ανακρίβειες κι ότι θα έκαναν τη μετάφραση του έργου κάποιου άπειρου που λέει ότι του κατέβει.
 
Παραθέτω και τον τίτλο του βιβλίο του Ζακ Ντεριντά "Πλάτωνος φαρμακεία" σαν δεύτερη τεκμηριωμένη πηγή για το εν λόγω θέμα. Από την παρουσίαση του βιβλίου και μόνο, φαίνεται ότι και εδώ επαληθεύεται ο ισχυρισμός του ONG J. WALTER


Από την παρουσίαση του βιβίου

Η Πλάτωνος Φαρμακεία, αυτόνομο δοκίμιο από τον τόμο La dissemination (1972), είναι μία από τις σημαντικότερες στη σύγχρονη σκέψη αναγνώσεις της πλατωνικής φιλοσοφίας και συνάμα μία προνομιακή -για τον Έλληνα αναγνώστη- εισαγωγή στο έργο του Derrida.Με αφετηρία μια εκ του σύνεγγυς ανάγνωση του Φαίδρου και του μύθου για την καταγωγή της γραφής, ο Derrida επιχειρεί μια κριτική αποδόμηση του πλατωνισμού, δηλαδή της φιλοσοφικής παράδοσης που εγκαινιάζει ο Πλάτων, και η οποία, με μια παλινδρομική κίνηση αφαίρεσης, αποσπάται από το κείμενο των διαλόγων και συγκροτείται ως σύστημα. Η Πλάτωνος Φαρμακεία σκηνοθετεί εκ νέου την ίδια τη γραφή του Πλάτωνα και φέρνει στην επιφάνεια ένα ολόκληρο πλέγμα από άρρητες προϋποθέσεις, υπαινιγμούς, συνειρμούς, που συγκρατούν και νομιμοποιούν τα αντιθετικά ζεύγη με τα οποία ο Πλάτων καταδικάζει τη γραφή - γραφή/ομιλία, απουσία/παρουσία, γράμμα/πνεύμα, εντός/εκτός κλπ.Το φάρμακον, μία πλατωνική λέξη, που σημαίνει ταυτοχρόνως δύο διαφορετικά και αντίθετα πράγματα (δηλητήριο και ίαμα) και συνεπώς, δεν ανάγεται στην ιδεατότητα ενός νοήματος, αποτελεί για τον Derrida το γραπτό ίχνος που αναδεικνύει τις πτυχώσεις του κειμένου και τους τρόπους που υφαίνουν τον φιλοσοφικό λόγο. Το "φάρμακον", λοιπόν, που δεν είναι ούτε μια απλή λέξη ούτε μια φιλοσοφική έννοια, αποβαίνει συνθήκη δυνατότητας της φιλοσοφικής έννοιας ενώ ταυτοχρόνως αναδεικνύεται ως το κρίσιμο όριό της.
 
Top